Sut gall garddio yn yr ysgol fynd i’r afael â gordewdra ymhlith plant.

Gweld yr holl newyddion...
gardening, garddio

Mae gordewdra ymhlith plant yn bryder iechyd y cyhoedd mawr yn y DU. Dangosodd arolygon yn
2017 a 2018 fod 28 y cant o blant rhwng dwy a 15 oed yn Lloegr yn rhy drwm neu’n ordew.

Mae plant sy’n rhy drwm ac yn ordew yn fwy tebygol o aros yn ordew fel oedolion. Maent mewn perygl o ddatblygu clefydon fel oedolion fel diabetes math 2, canser ac osteoarthritis.

Cafodd y cynnydd mewn gordewdra ei waethygu gan ddiet gwael a llai o weithgarwch corfforol. Dim ond 41 y cant o blant 11 oed yn Ewrop a Chanada sy’n cael llysiau yn eu prydau bwyd bob dydd, a dim ond 24% sy’n cymryd rhan mewn un awr o leiaf o weithgarwch cymedrol i egnïol (fel cerdded yn sionc neu redeg) bob dydd.

Mae mynd i’r afael â’r broblem hon yn gynnar mewn plentyndod yn bwysig er mwyn datblygu ymddygiad iachus gydol oes. Un ateb posibl yw integreiddio garddio llysiau i mewn i gwricwlwm yr ysgol. Mae’r strategaeth hon yn mynd i’r afael â lefelau gweithgarwch isel ac yn modelu bwyta’n iach.

Annog plant i arddio

Yn 2018, bu Dr Ruth Bell a finnau’n gweithio i ddylunio ac astudio prosiect garddio i ysgolion mewn ysgol gynradd yn Llundain. Cynhaliom y prosiect hwn ynghyd â’r Gwirfoddolwyr Cadwraeth, elusen gwirfoddol yn y gymuned sy’n gweithio tuag at greu cymunedau, a Dydd Llun Di-gig, ymgyrch nid-erelw sydd â’r nod o godi ymwybyddiaeth o’r effaith o amaethyddiaeth anifeiliaid a physgota diwydiannol ar yr amgylchedd ac annog prydau bwyd sy’n seiliedig ar blanhigion.

Cymerodd plant yn yr ysgol gynradd ran mewn sesiynau garddio rheolaidd, am ddwy awr bob wythnos dros flwyddyn academaidd gyfan. Hefyd buont yn cymryd rhan mewn sesiynau addysgol ar fuddion amgylcheddol ac iechyd prydau bwyd sy’n seiliedig ar blanhigion, a chawsant eu hannog i flasu a rhoi cynnig ar lysiau newydd.

Dyluniwyd y gweithgareddau garddio o gwmpas awgrymiadau’r plant eu hunain: llunion nhw gynlluniau ar gyfer datblygu tiroedd yr ysgol a chreu mapiau natur yn dangos eu syniadau am leoliad yr ardd a nodweddion eraill er mwyn annog bywyd gwyllt.

Yn y gaeaf, paratôdd y plant welyau uchel ar gyfer tyfu cnydau’r gwanwyn – gan eu chwynnu, eu gorchuddio a’u hail-lenwi gyda thomwellt dail. Gwnaethant hau hadau a gofalu am eu tiroedd a’r ardd.

Mesur canlyniadau

Er mwyn asesu’r effaith ar y plant, cymarhom y garddwyr yn erbyn grŵp rheoli. Am hanner blwyddyn, parhaodd 30 o blant mewn un dosbarth â’u sesiynau ysgol dan do rheolaidd – y grŵp rheoli – tra bod 30 o ddosbarth arall yn cymryd rhan yn y gweithgareddau garddio. Yn ail hanner y flwyddyn, rhoddwyd cyfle i’r grŵp rheoli gymryd rhan yn y garddio hefyd.

Gofynnom i bob un o’r 60 o blant wisgo mesuryddion cyflymu GENEActiv am saith niwrnod yn olynol er mwyn cofnodi eu lefelau gweithgarwch gwahanol. Hefyd gwnaethant ymateb i holiadur a ofynnodd iddynt am eu barn am ffrwythau a llysiau a faint ohonynt maent yn eu bwyta.

Gwelsom fod plant a gymerodd ran yn y sesiynau garddio rheolaidd yn treulio llai o amser yn eistedd na’u cyfoedion a gafodd eu dosbarthiadau dan do. Roedd y plant a fynychodd y sesiynau garddio hefyd yn fwy actif, gan gymryd rhan mewn mwy o ymarfer corff dwysedd cymedrol i egnïol na’u cyfoedion yn y dosbarth arall. Mewn trafodaeth gyda ni, soniodd y plant am dyfu cyhyrau wrth iddynt gymryd rhan mewn mathau gwahanol o weithgareddau garddio.

Er mai’r gaeaf oedd hi, nid oedd hynny’n bwysig iawn i’r plant. Roeddent yn awyddus i dreulio mwy o
amser yn yr awyr agored wrth iddynt fwynhau gweithgareddau garddio yn nhiroedd yr ysgol.

Mwy o wybodaeth

Er na ddangosodd ein hystadegau unrhyw gynnydd o ran bwyta llysiau gan y plant a fu’n gweithio yn yr ardd, dywedodd y plant wrthym eu bod yn gwybod mwy am blanhigion, maeth a buddion bwyta ffrwythau a llysiau. Dywedodd llawer o blant eu bod yn awyddus i roi cynnig ar lysiau newydd, a dywedodd rhai ohonynt eu bod bellach bwyta llysiau y byddent wedi eu trosglwyddo i blât eu mam o’r blaen.

Yn y gaeaf, treuliodd y plant lawer o amser yn paratoi’r ardd am dyfu cnydau’r gwanwyn ac ni chawsant gyfle i flasu’r cynnyrch o’r ardd. Roedd rhai ohonynt yn credu y byddent wedi bwyta mwy o lysiau pe gallent weithio yn eu gerddi drwy gydol y flwyddyn ac yn gallu plannu, medi a blasu’u llysiau eu hunain, wedi’u tyfu yn yr ardd.

Gwelodd yr athrawon fod plant nad oeddent wedi bod yn perfformio’n dda yn y dosbarth yn cael eu hunain yn gwneud yn well yn y sesiynau awyr agored, a drosglwyddodd wedyn i’w sesiynau ysgol rheolaidd. Dangosodd un disgybl a oedd yn cael trafferth arbennig yn y dosbarth alluoedd arwain ac yna cofrestrodd i ymuno â’r Sgowtiaid. Roedd plant ag anawsterau dysgu hefyd yn cymryd mwy o ran yn y sesiynau garddio.

Dywedodd y plant wrthym eu bod yn credu bod natur yn gallu dod â phobl ynghyd a gwneud pobl yn fwy caredig ac yn well. Soniodd un ohonynt am gael dadl gyda ffrind yn yr ystafell ddosbarth ond yn cymodi yn ystod y sesiynau garddio. Hefyd mynegodd y plant u rhwystredigaethau gyda’u hopsiynau cinio ysgol, ac y byddai wedi bod yn well ganddynt gael mwy o opsiynau llysieuol neu fegan ac amrywiaeth yn y ryseitiau llysieuol. Gall integreiddio sesiynau garddio â’r cwricwlwm ysbrydoli athrawon i fynd â’r dosbarthiadau allan i’r awyr agored. Gallai gweithredu ar raddfa eang wella iechyd plant yn y tymor hwy a mynd i’r afael â’r pandemig gordewdra.

Matluba Khan, Darlithydd mewn Dylunio Trefol, Prifysgol Caerdydd

Ailgyhoeddwyd yr erthygl hon o ‘The Conversation’ o dan drwydded Creative Commons. Darllenwch yr erthygl wreiddiol.


Tags: ,